وقتی از هوش مصنوعی میخواهید متنی بنویسد، تصویری بسازد یا موضوعی را توضیح دهد، همیشه پاسخی که دریافت میکنید مطابق انتظارتان نیست. گاهی دلیل این اتفاق به نحوۀ بیان درخواست برمیگردد؛ مثلاً مشخص نکردهاید مخاطب چه کسی است، چه جزئیاتی اهمیت دارند یا پاسخ باید در چه قالبی ارائه شود. به این درخواست که مبنای تعامل شما با هوش مصنوعی است، «پرامپت» (Prompt) میگویند.
اما پرامپت چیست و چطور میتوان آن را نوشت تا نتیجۀ بهتری گرفت؟ در این مقاله، با مفهوم و کاربرد پرامپت در هوش مصنوعی، انواع آن و اصول پرامپتنویسی آشنا میشوید. همچنین با بررسی مثالهای کاربردی یاد میگیرید چطور درخواستهای دقیقتری بنویسید و از ابزارهای هوش مصنوعی بهتر استفاده کنید.
پرامپت چیست؟
پرامپت (Prompt) سؤال، دستور یا اطلاعاتی است که در اختیار مدل هوش مصنوعی قرار میدهید تا براساس آن کاری انجام دهد. ورودی prompt معمولاً متن است؛ هرچند بعضی ابزارها تصویر، صدا یا فایل را هم میپذیرند.
برای نمونه، این درخواست را به ChatGPT بدهید:
«یک مقاله ۱۰۰۰ کلمهای دربارۀ امنیت سرورهای لینوکس بنویس و لحن آن را آموزشی و ساده نگه دار.»
در این درخواست، موضوع مقاله، تعداد کلمات و لحن آن مشخص است. اگر فقط میگفتید: «دربارۀ لینوکس بنویس»، مدل باید این جزئیات را خودش تعیین میکرد و براساس تشخیص خودش خروجی را تولید میکرد. اما وقتی برای نوشتن پرامپت، وقت میگذارید و به جزئیات کاملی داخل پرامپتتان اشاره میکنید، مدل هوش مصنوعی کمتر دچار ابهام میشود و خروجی به مراتب بهتری تحویل میدهد.
تلفظ پرامپت چیست؟
واژۀ انگلیسی Prompt بسته به لهجه /prɒmpt/ یا /prɑːmpt/ تلفظ میشود. این کلمه در انگلیسی از جمله به معنای یادآوری و ترغیب است و در هوش مصنوعی، به ورودی هدایتکننده مدل اشاره دارد.
پرامپت در هوش مصنوعی چه کاربردی دارد؟
یک دستور معمولی ممکن است فقط اصل کار را مشخص کند، اما پرامپت دقیق، زمینه و شکل خروجی مورد انتظار را نیز روشن میکند. در جدول زیر، تفاوت یک دستور کلی با درخواست دقیق را میبینید. در حالت دوم، مخاطب، شرایط و شکل پاسخ نیز مشخص شدهاند.
|
معیار |
دستور معمولی |
پرامپت دقیق |
|
هدف |
کلی و مبهم | مشخص و روشن |
| زمینه | اطلاعات محدود |
توضیح شرایط و مخاطب |
|
قالب خروجی |
نامشخص |
تعیین لحن، طول یا ساختار |
|
میزان اصلاح |
احتمال اصلاح بیشتر |
احتمال رسیدن سریعتر به نتیجه دلخواه |
|
مثال |
یک ایمیل بنویس |
یک ایمیل رسمی ۱۵۰ کلمهای برای پیگیری پرداخت مشتری بنویس |
انواع پرامپت
پرامپتها فقط از منظر جزئیات متنوع نیستند و با توجه به تعداد مثالی که در پرامپت استفاده میکنید، نقشی که برای پاسخدهی به مدل AI میدهید و بعضی مواقع دستوری که در چارچوب سیستم طرح میکنید، با یکدیگر تفاوت دارند. انواع رایج prompt عبارتاند از:
- پرامپت بدون نمونه (Zero-shot): که در آن خواستهتان را بدون مثال مطرح میکنید؛ مانند: «این متن را به فارسی ترجمه کن».
- پرامپت چندنمونهای (Few-shot): در این تکنیک چند نمونه ورودی و خروجی در اختیار مدل میگذارید تا از الگوی آنها پیروی کند؛ مثلاً دو نمونۀ بازنویسی متن رسمی به محاورهای.
- پرامپت نقشمحور: مشخص میکنید مدل از چه دیدگاهی به درخواستتان پاسخ دهد. مانند: «بهعنوان یک ویراستار حرفهای، متن زیر را اصلاح کن».
- پرامپت سیستمی و پرامپت کاربر: دستور سیستمی چارچوب رفتار و محدودیتهای مدل را تعیین میکند، اما پرامپت کاربر، خواستۀ مشخصی است که در گفتوگو مطرح میشود.
پرامپت نویسی چیست؟
پرامپت نویسی (Prompt Writing) یعنی بتوانید خواسته یا ایدهای را که در ذهن دارید، به درخواستی روشن و قابلفهم برای هوش مصنوعی تبدیل کنید. در این فرایند، مشخص میکنید مدل چه کاری انجام دهد، چه اطلاعاتی را در نظر بگیرد و پاسخ نهایی چه ویژگیهایی داشته باشد. هرچه درخواست شما دقیقتر باشد، احتمال اینکه خروجی با انتظارتان هماهنگ باشد بیشتر میشود.
برای مثال، اگر از ChatGPT بخواهید «یک متن تبلیغاتی بنویس»، مشخص نیست متن دربارۀ چه محصولی است، چه مخاطبانی دارد و قرار است کجا منتشر شود. اما وقتی نوع محصول، مخاطب هدف، لحن و حجم متن را تعیین میکنید، مدل اطلاعات کافی برای تولید یک پاسخ مرتبطتر در اختیار دارد.
برای نوشتن یک پرامپت خوب، نیازی به دانش برنامهنویسی یا استفاده از دستورهای پیچیده ندارید. کافی است هدف خود را مشخص کنید، اطلاعات ضروری را در اختیار مدل بگذارید و توضیح دهید چه نتیجهای میخواهید. البته پرامپتنویسی همیشه به یک درخواست اولیه محدود نمیشود و گاهی لازم است پس از بررسی پاسخ، بخشی از دستور را تغییر دهید یا جزئیات بیشتری اضافه کنید.
مهندسی پرامپت چیست؟
مهندسی پرامپت (Prompt Engineering) به فرایند طراحی، آزمایش و اصلاح دستورهایی گفته میشود که برای تعامل با مدلهای هوش مصنوعی استفاده میکنیم. برخلاف پرامپتنویسی ساده که بیشتر بر بیان یک درخواست مشخص تمرکز دارد، در مهندسی پرامپت تلاش میکنیم با انتخاب ساختار مناسب، ارائۀ اطلاعات زمینهای و بررسی پاسخهای مدل، به خروجی دقیقتر و قابلاستفادهتری برسیم.
برای درک بهتر این موضوع، فرض کنید از هوش مصنوعی میخواهید یک مقالۀ آموزشی دربارۀ امنیت شبکه بنویسد، اما متن دریافتی پر از اصطلاحات تخصصی است و مخاطبان مبتدی بهسختی آن را درک میکنند. در چنین شرایطی، بهجای نوشتن دوبارۀ همان درخواست، میتوانید پرامپت را اصلاح کنید؛ مثلاً مشخص کنید که مقاله برای افراد بدون دانش فنی نوشته شود، اصطلاحات تخصصی همراه با توضیح باشند و مفاهیم پیچیده با مثالهای ساده بیان شوند. پس از دریافت پاسخ جدید، آن را با نسخۀ قبلی مقایسه میکنید تا ببینید تغییرات چقدر در کیفیت و خوانایی متن تأثیر داشتهاند. این روند ممکن است چند بار تکرار شود تا به نتیجه مناسب برسید.
البته مهندسی پرامپت فقط به اصلاح درخواستهای ناموفق محدود نیست. در پروژههای حرفهای، از روشهایی مانند ارائۀ نمونههای ورودی و خروجی، تقسیم وظایف پیچیده به مراحل کوچکتر، تعیین قالب مشخص برای پاسخ و آزمایش پرامپت با ورودیهای متفاوت استفاده میشود و هدف این است که مدل در شرایط مختلف، پاسخهایی مرتبطتر و سازگارتر با نیاز پروژه تولید کند.
بااینحال، حتی یک پرامپت دقیق و آزمایششده هم درستی تمام پاسخها را تضمین نمیکند؛ به همین دلیل، ارزیابی خروجی و بررسی صحت اطلاعات بخش مهمی از فرایند مهندسی پرامپت است.
نمونه پرامپت نویسی؛ از درخواست مبهم تا دقیق
برای دیدن اثر این جزئیات، فرض کنید مقالهای دربارۀ امنیت سایبری برای کاربران مبتدی میخواهید با استفاده از مدل هوش مصنوعی بنویسید. این دو درخواست را مقایسه کنید:
پرامپت مبهم:
«یک مقاله دربارۀ امنیت سایبری بنویس.»
پرامپت دقیقتر:
«یک مقالۀ آموزشی ۱۲۰۰ کلمهای دربارۀ امنیت سایبری برای کاربران مبتدی بنویس. ابتدا مفهوم امنیت سایبری را توضیح بده، سپس ۵ تهدید رایج را معرفی کن و برای هرکدام یک راهکار ساده ارائه بده. لحن متن رسمی اما قابلفهم باشد و از اصطلاحات تخصصی بدون توضیح استفاده نکن.»
همانطور که ملاحظه میکنید، در نمونه اول فقط موضوع شده است. اما در نمونۀ دوم، مخاطب، طول محتوا و ساختار مقاله هم مشخص شده است؛ بنابراین احتمال دریافت پاسخ مناسب از سمت مدل بیشتر میشود.
چگونه یک پرامپت خوب بنویسیم؟
از مثال بالا میتوان پنج نکتۀ کاربردی برای نوشتن پرامپت بهتر بیرون کشید و به سمت نوشتن یک پرامپت اصولی حرکت کرد:
۱) هدفتان را مشخص کنید
ابتدا مشخص کنید چه میخواهید: خلاصه متن، نوشتن کد، تحلیل داده یا ساخت تصویر؟ هدف روشن، نقطۀ شروع پرامپت نویسی است.
۲) اطلاعات زمینهای بدهید
مدل شرایط پروژه شما را نمیداند. مثلاً اگر برای یک برند محتوا میخواهید، مخاطبان و لحن برند را هم معرفی کنید. اگر میخواهید تصاویری برای یک کمپین طراحی کنید، اطلاعات مربوط به هویت بصری و پالتهای رنگی را در اختیار مدل قرار دهید.
۳) قالب پاسخ را تعیین کنید
شاید پاسخ را به شکل جدول، فهرست یا راهنمای مرحلهبهمرحله بخواهید، اما مدل باید از کجا این موضوع را تشخیص دهید؟ بنابراین، قالب را از ابتدا مشخص کنید تا نتیجۀ کاربردیتر باشد.
۴) محدودیتها را روشن بنویسید
محدودیتهایی که AI باید طبق آنها پاسخ بدهد را صریح بنویسید. مانند: تعداد کلمات، زبان پاسخ، موارد ضروری و نکاتی که نباید در خروجی بیایند.
۵) پاسخ را بررسی و پرامپت را اصلاح کنید
اولین پاسخ را با خواستهتان مقایسه کنید. هرجا کمبود یا ابهامی دیدید، فقط آن بخش از درخواست را اصلاح کنید.
اشتباههای رایج در پرامپتنویسی
گاهی چند اشتباه ساده در نوشتن پرامپت باعث میشود پاسخ هوش مصنوعی با چیزی که انتظار دارید کاملاً متفاوت باشد. شناخت این اشتباهها کمک میکند درخواستهای دقیقتری بنویسید و کمتر به اصلاح پاسخها نیاز داشته باشید. در ادامه به تعدادی از اشتباههای رایج در پرامپتنویسی اشاره کردهایم:
- درخواست مبهم: عبارت «یک متن خوب بنویس»، معلوم نمیکند متن دربارۀ چیست و برای چه کسی نوشته میشود.
- اطلاعات ناکافی: اگر شرایط و زمینۀ لازم را ندهید، مدل ممکن است جزئیاتی را براساس حدس خودش وارد پاسخ کند.
- دستورهای متناقض: وقتی همزمان خواستههای ناسازگار مطرح میکنید، معلوم نیست کدامیک اولویت دارد.
- بررسینکردن پاسخ: حتی یک درخواست دقیق هم جای بررسی صحت اطلاعات و منابع را نمیگیرد.
پرامپت فارسی بهتر است یا انگلیسی؟
برای بیشتر کارهای متنی، یک پرامپت روشن به فارسی کافی است؛ هرچند نتیجۀ آن به ابزار AI و نوع کار بستگی دارد. در بعضی ابزار هوش مصنوعی تصویرساز، اصطلاحات انگلیسی برای توصیف سبک یا نورپردازی دقیقترند. با این تفاسیر پیشنهاد میکنیم اگر خروجی دریافتیتان مناسب نبود، نسخۀ انگلیسی پرامپت را هم امتحان و مقایسه کنید.
دقت داشته باشید که در هر دو زبان پرامپتنویسی، بیان دقیق جزئیات مهمتر از طولانینوشتن صرف است.
پرامپت عکس چیست؟
پرامپت عکس (تصویر) دستوری است که در آن تصویر موردنظر یا تغییری را که میخواهید در تصویر خاصی اعمال کنید، برای ابزار هوش مصنوعی توصیف میکنید. مثلاً برای ساخت تصویری از یک فضای کاری میتوان نوشت:
«یک اتاق کار مدرن با نور طبیعی، میز چوبی، لپتاپ و چند گیاه آپارتمانی، سبک واقعگرایانه، نمای عریض.»
این درخواست عناصر صحنه و سبک تصویر را مشخص میکند. بسته به امکانات ابزار AI تولید تصویر، میتوانید زاویۀ دوربین، نورپردازی، ترکیببندی یا نسبت تصویر را هم تعیین کنید.
برنامه نویسی پرامپت چیست؟
پرامپتها همیشه مستقیماً در صفحه گفتوگو با هوش مصنوعی نوشته نمیشوند. در بسیاری از نرمافزارها و سرویسهای مبتنی بر هوش مصنوعی، توسعهدهندگان دستورهای مشخصی را در قالب برنامه قرار میدهند تا مدل براساس اطلاعات دریافتی، وظیفهای را انجام دهد. به این روش گاهی برنامهنویسی پرامپت گفته میشود. در این شیوه، بهجای اینکه هر بار یک درخواست از ابتدا نوشته شود، از قالبهای آماده استفاده میکنند. این قالبها بخشهای ثابتی دارند و قسمتهای متغیر آنها با اطلاعات کاربر یا دادههای نرمافزار تکمیل میشود، سپس درخواست از طریق API برای مدل هوش مصنوعی ارسال میشود.
برای مثال، فرض کنید یک فروشگاه اینترنتی از هوش مصنوعی برای پاسخگویی به مشتریان استفاده میکند. نرمافزار میتواند پیام مشتری، وضعیت سفارش و دستورالعملهای پشتیبانی را در یک قالب مشخص قرار دهد و از مدل بخواهد پاسخ مناسبی بنویسد. در این حالت، توسعهدهنده از قبل تعیین میکند پاسخ چه لحنی داشته باشد، چه اطلاعاتی را در بر بگیرد و چه محدودیتهایی را رعایت کند.
در پروژههای حرفهای، مدیریت پرامپتها به نوشتن چند دستور محدود نمیشود و توسعهدهندگان معمولاً قالبها را مستندسازی و نسخهبندی میکنند، عملکرد آنها را با ورودیهای مختلف میسنجند و در صورت نیاز تغییرشان میدهند. بررسی خروجی و کنترل اطلاعات ورودی نیز ضروری است؛ زیرا حتی یک پرامپت دقیق نمیتواند درستی تمام پاسخهای مدل را تضمین کند.
نوشتن پرامپت در ChatGPT، Claude و Gemini
اصول پرامپتنویسی در ChatGPT ،Claude و Gemini تفاوت زیادی با یکدیگر ندارد. در هر سه ابزار باید درخواست خود را روشن بنویسید، اطلاعات لازم را در اختیار مدل قرار دهید و مشخص کنید چه خروجیای میخواهید. تفاوتها بیشتر زمانی مشخص میشوند که بخواهید دستورهای ثابتی برای کارهای تکراری تعریف کنید یا از فایلها و اطلاعات یک پروژه در گفتوگوهای مختلف استفاده کنید.
هرکدام از این ابزارها امکاناتی برای مدیریت بهتر پرامپتها دارند:
- ChatGPT: با قابلیت Custom Instructions میتوانید ترجیحهای کلی خود، مانند زبان، لحن و شیوه پاسخگویی را مشخص کنید تا در گفتوگوها رعایت شوند. برای کارهایی که به اطلاعات و دستورالعملهای مشخصی نیاز دارند، قابلیت Projects در چت جیپیتی کاربردیتر است. شما در هر پروژه میتوانید فایلهای مرجع و دستورهای اختصاصی قرار دهید تا ChatGPT هنگام پاسخگویی از آنها استفاده کند.
- Claude: در هوش مصنوعی Claude ai میتوانید برای درخواستهای پیچیده، بخشهای مختلف پرامپت را با تگهای XML مانند
<context>و<instructions>از یکدیگر جدا کنید. این روش به مدل کمک میکند دستورها را از اطلاعات زمینه تشخیص دهد، اما استفاده از آن ضروری نیست. Claude قابلیت Projects را هم دارد که برای نگهداری فایلهای مرجع و تعریف دستورالعملهای ثابت در یک پروژه استفاده میشود. - Gemini: در هوش مصنوعی گوگل Gemini قابلیت Gems برای ذخیره دستورهای اختصاصی و انجام کارهای تکراری طراحی شده است. میتوانید برای یک Gem وظیفۀ مشخصی تعریف کنید و فایلهای مرتبط را در اختیارش بگذارید. البته گوگل اعلام کرده که از نوامبر ۲۰۲۶، Gems در حسابهای شخصی بهتدریج با Skills جایگزین میشود. Skills امکان استفاده از دستورهای ذخیرهشده در گفتوگوهای مختلف را فراهم میکند و در برخی شرایط میتواند بهصورت خودکار دستور مرتبط با درخواست شما را تشخیص دهد.
برای مثال، اگر مرتب از هوش مصنوعی برای بازبینی مقالهها استفاده میکنید، میتوانید دستورهایی درباره لحن برند، قواعد نگارشی و ساختار متن تعریف کنید تا مجبور نباشید هر بار آنها را از ابتدا بنویسید.
با وجود این امکانات، کیفیت پاسخ هر مدل همچنان به وضوح درخواست و اطلاعاتی که ارائه میکنید بستگی دارد. هیچکدام از این قابلیتها جای نوشتن یک پرامپت دقیق و بررسی نتیجۀ نهایی را نمیگیرند.
مزایای یادگیری پرامپتنویسی
تفاوت یک پرامپت معمولی با یک پرامپت دقیق، اغلب در جزئیاتی است که هنگام نوشتن درخواست مشخص میکنید. وقتی هوش مصنوعی بداند چه کاری باید انجام دهد، به چه اطلاعاتی نیاز دارد و خروجی قرار است چه ویژگیهایی داشته باشد، احتمال اینکه پاسخ به انتظار شما نزدیک باشد بیشتر میشود. یادگیری اصول پرامپتنویسی مزایای زیر را دارد:
- افزایش دقت پاسخها: وقتی موضوع، هدف و اطلاعات زمینهای را بهدرستی مشخص میکنید، مدل بهتر میتواند منظور شما را تشخیص دهد. برای مثال، درخواست «یک متن دربارۀ امنیت شبکه بنویس» بسیار کلی است؛ اما اگر مخاطب، سطح تخصصی و موضوعات موردنظر را هم تعیین کنید، احتمال دریافت پاسخ مرتبطتر افزایش پیدا میکند.
- صرفهجویی در زمان: درخواستهای مبهم معمولاً به توضیحات تکمیلی و اصلاح چندباره پاسخ نیاز دارند. با ارائۀ اطلاعات ضروری از همان ابتدا، تعداد این رفتوبرگشتها کمتر میشود و سریعتر به نتیجۀ قابلاستفاده میرسید.
- کنترل بیشتر بر خروجی: در پرامپت میتوانید مشخص کنید پاسخ چه ساختاری داشته باشد، چقدر مفصل باشد و با چه لحنی نوشته شود. برای نمونه، میتوانید از هوش مصنوعی بخواهید یک موضوع تخصصی را برای کاربران مبتدی، در قالب جدول یا راهنمای مرحلهبهمرحله توضیح دهد. البته رعایت تمام این جزئیات به قابلیتهای مدل و پیچیدگی درخواست هم بستگی دارد.
- کاربرد در فعالیتهای مختلف: اصول پرامپتنویسی فقط برای تولید متن نیست. از خلاصهسازی و بازنویسی محتوا گرفته تا تحلیل داده، تولید تصویر، نوشتن کد و رفع خطاهای برنامهنویسی، میتوان از درخواستهای ساختاریافته استفاده کرد. البته اطلاعات و جزئیاتی که باید در پرامپت بنویسید، متناسب با نوع کار تغییر میکنند.
نکتۀ مهمی که باید به آن توجه داشت این است که پرامپت طولانی لزوماً پرامپت بهتری نیست. گاهی یک درخواست کوتاه و دقیق، نتیجۀ مناسبتری از چند پاراگراف توضیح پراکنده دارد. بهتر است اطلاعات ضروری را بهروشنی بیان کنید، از دستورهای تکراری یا متناقض بپرهیزید و پس از دریافت پاسخ، آن را از نظر صحت و تناسب با هدف خود بررسی کنید. حتی بهترین پرامپتها هم تضمین نمیکنند که تمام اطلاعات تولیدشده درست باشند.
جمعبندی
برای استفادۀ بهتر از هوش مصنوعی، لازم نیست دستورهای پیچیده یا طولانی بنویسید. مهم این است که بدانید چه میخواهید و بتوانید آن را بهروشنی بیان کنید. حالا که میدانید پرامپت چیست و چطور نوشته میشود، میتوانید با مشخصکردن هدف، ارائه اطلاعات لازم و تعیین شکل پاسخ، درخواستهایی بنویسید که نتیجۀ آنها به انتظارتان نزدیکتر باشد.
برای شروع، یکی از کارهایی را که معمولاً به هوش مصنوعی میسپارید انتخاب کنید و این بار جزئیات بیشتری در درخواستتان بنویسید. پاسخ جدید را با نتیجۀ قبلی مقایسه کنید و ببینید چه چیزهایی تغییر کرده است. بهمرور متوجه میشوید کدام توضیحات واقعاً به بهترشدن خروجی کمک میکنند و کدامها ضرورتی ندارند. فراموش نکنید که حتی با یک پرامپت دقیق هم باید درستی اطلاعات و کیفیت پاسخ نهایی را بررسی کنید.
سؤالات متداول
آیا پرامپت فقط برای ChatGPT استفاده میشود؟
خیر. این روش فقط به ChatGPT محدود نیست و در Claude و Gemini و ابزارهای دیگر هم از پرامپت برای مشخصکردن درخواست استفاده میشود.
آیا برای پرامپتنویسی باید برنامهنویسی بلد باشیم؟
خیر. برای نوشتن پرامپتهای روزمره نیازی به دانش برنامهنویسی ندارید. این دانش زمانی مفید میشود که بخواهید پرامپتها را در یک نرمافزار یا سرویس به کار ببرید.
آیا پرامپت طولانیتر همیشه بهتر است؟
نه. یک درخواست کوتاه و روشن میتواند از توضیح طولانی و مبهم نتیجه بهتری بدهد. هدف، اطلاعات زمینهای، محدودیتها و شکل پاسخ باید به اندازۀ کافی مشخص باشند.






